خردگرایی و روشنگری

واژه خرد گرایی هنگامی که در ارتباط با متفکران و فیلسوفان قرن هفده اروپا نظیر رنه دکارت، باروخ اسپینوزا، و گوتفرید لایب‌نیتس به کار رود، به معنایِ باور به عقل به عنوانِ تنها منبعِ معتبرِ است

این متفکران تلاش نمودند حقایق اصلی هستی را از راه برهان و استدلال عقلی اثبات کنند. بدین ترتیب خرد گرایی یا عقل گرایی یا مکتب اصالت عقل بمعنی تکیه بر اصول عقلی و منطقی در اندیشه‚ رفتار و گفتار است. عصر روشنگری در تاریخ فلسفه اروپا اصطلاحی است که برای سدهٔ هجدهم میلادی یا دوره طولانی‌تر یعنی عصر خردگرایی در سده هفده و سده هجده به‌کار می‌رود. واژه روشنگری اشاره به حرکت تاریخی روشنفکریِ است که دنباله ‌رو مدافعین عقل به عنوان مبنای سیستم زیبایی‌شناسی معتبر، اخلاق، حکومت و منطق بوده و به فیلسوفان اجازه می‌دهد حقیقت قابل مشاهده را در جهان به دست آورند. فیلسوفان شناخته شده عصر روشنگری قرن هجدهم اروپا شامل دیدرو، ولتر، روسو، مونتسکیو، کانت و ساد می باشد

عصر روشنگری دربرگیرنده اصول دمکراسی، برابری نژادی قومی و جنسی، آزادی کامل بیان، گفتار و مطبوعات، از بین بردن کنترل و اختیار قدرت مذهبی بر نیروی مقننه، آموزش و پرورش و در نهایت جدایی کامل دین از حکومت است. در پرتو عصر روشنگری سکولاریسم ترویج منافع دنیوی اکثریت اعضای جامعه و منع کنترل منافع اقلیت در روند قانون گذاری را میسر می سازد. نهایتا هدف اصلی احترام به نیازها‚ حقوق و وضعیت برابر انسانها بدون در نظر گرفتن تعلق به قومیت‚ اعتقادات مذهبی و موقعیت اقتصادی افراد جامعه است به نوعی که در نهایت با همه اعضای جامعه بطور یکسان و برابر اعم از نژاد، قومیت،جنسیت، مذهب و یا حتی عدم گرایش به مذهب یکسان رفتار شود و همه افراد شایسته آن هستند که خواسته ها و آرزوهای شخصی آنان بطور یکسان مورد احترام دولت و قانون قرار گیرد. فرضیه اصلی روشنگری بر این اساس بنیاد شده است که همه انسانها حق دارند سعادت و خوشبختی خود به هر نوعی که مایل هستند دنبال کنند، هر نوعی که مناسب می دانند فکر کنند و یا صحبت کنند و هیچکس منجمله افرادی که ادعای حاکمیت و حتی روحانیت می کنند حق انکار و یا مانع از برخورداری حقوق برابر را ندارند

اصول روشنگری چند سده پیش در اروپا آغاز شد و امروز بنیه قوی مردم‌سالاری و یا دمکراسی در نقاط مختلف جهان را تشکیل می دهد. مردم‌سالاری یک روند طولانی است که طی تحقق یک سری شرایط درون جامعه مدنی به وقوع می پیوندند. بدین ترتیب مردم‌سالاری را نمی شود یک شبه و تنها با یک رای گیری فرضا بدست آورد. قدم اول هر جامع بسوی مردم سالاری به چالش کشیدن فرهنگ سیاسی بومی است که خود جزی از بخشی از کل فرهنگ جامعه را تشکیل میدهد. با آغاز عصر روشنگری هر یک از اعضای جامعه موظف به چالش کشیدن فرهنگ سنتی است. در فضای جدید خرد گرایی و روشنگری افراد جامعه نگاهی دوباره به فرهنگ و ارزشهای فرهنگی می انگیزند

با آغاز عصر خرد گرایی و روشنگری بسیاری از آداب، رسوم، سنن‚ اعتقادات‚ باورها مورد سوال و چالش قرار گرفت و اعضای جامعه توانستد در زمینه سازگاری آداب‚ رسوم‚ سنن‚ اعتقادات و باورها با اصول عقلی و منطقی دنیای مدرن امروز قضاوت کنند. چه بسا بسیاری از طرز فکررها و باورها قدیمی و نیاز به جابجایی با ارزشهای فرهنگی جدید داشت. گاه بچالش کشیدن ارزشهای فرهنگی از حساسیت های خاص برخوردار بود بخصوص زمانی که مسله مقدسات، اعتقادات و باورهای مذهبی در میان باشد. با وجود همه حساسیت ها بازنگری به ارزشهای فرهنگی توام با معرفی اصل سکولاریسم بعنوان یکی از شروط اولیه برای بنیان یک جامعه پیشرفته سیاسی بوده است

نوشته بهشاد هستی بخش
سیاست ماورای یک بازی برد و باخت

One thought on “خردگرایی و روشنگری

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *